Mijn passie
De Verzamelaar
De tijdwijzer is een site, waar ik als klokkenverzamelaar wandklokken tentoonstel uit de 17e en 18e eeuw. Daarbij beschrijf ik de achtergrond en geschiedenis van de klokken en hun makers. De provenance van klokken is erg belangrijk. Niet alle makers zijn te vinden, doch met name de Engelse makers zetten destijds hun naam op de wijzerplaat of op de fret van de klok. Zodoende is veel van de informatie over hen te vinden op het internet of in de archieven en beschikbare boeken.
Reizen, ontdekken en onderzoeken
Bij tijd en wijle ga ik op speurtocht om mogelijk exemplaren uit de 16e, 17e en 18e eeuw te vinden. Met name de 16e en 17e eeuwse klokken zijn zeer schaars. Daarom ben ik altijd geïnteresseerd om op bezoek te gaan bij antiquairs, andere verzamelaars, klokkenmakers, verenigingen en particulieren. Veel hangt af van hun medewerking en ik dank deze mensen alvast om hun kennis met mij te willen delen.Ik verhandel geen klokken, maar verzamel en documenteer ze.
Hebt u een exemplaar in uw bezit en wilt u deze verkopen, laat mij het dan weten op info@de tijdwijzer.nl.
Op dit moment gaat mijn bijzondere interesse uit naar de vroeg Hollandse stoelklok zo rond 1680 en een Gotische wandklok 16e eeuw met een foliot gangwerk.
Boven: In de collectie wordt de winged lantaarnklok van Joseph Davis ca 1688 nader beschreven en gedocumenteerd.
Op zoek naar de Hollandse stoelklok van Jost ter Veen
Vakmanschap en Historie
Ter Veen was een vakman van het hoogste niveau. In 1682 leverde hij het prestigieuze, smeedijzeren torenuurwerk voor de Nederlands Hervormde Kerk in Bennebroek voor het destijds astronomische bedrag van ruim 800 gulden. Datzelfde compromisloze, ambachtelijke smeed- en zaagwerk is terug te zien in de mechanica van zijn handgemaakte klokken. De wijzerplaat met klassieke Romeinse cijfers en de verfijnde wijzers ademen de sfeer van de late Hollandse Gouden Eeuw.
Een museaal verzamelobject
Klokken van Jost ter Veen zijn uiterst zeldzaam. Zijn latere leven verliep roerig; door financiële tegenslagen werd hij tussen 1713 en 1716 gegijzeld in de beruchte Gevangenpoort in Den Haag, wat zijn actieve productie abrupt deed stoppen. Dit maakt elk overgeleverd uurwerk van zijn hand een schaars en gezocht object voor de serieuze verzamelaar van antieke uurwerken.
- Herkomst: Haarlem, Nederland
- Periode: Late 17e / vroege 18e eeuw
- Stijl: Transitieperiode (Vroege Hollandse Slingerklok / Voorloper Stoelklok)
Boven: de signatuur van Jost ter Veen
Rechts: de koorden zijn met behulp van een katrol in een zgn. Huygenslus gelegd. Een vinding van Christaan Huygens waardoor de klok bij opwinden niet stilvalt en de trekkracht op de raderen halveert.
Een Meesterwerk van Jost ter Veen, Haarlem ca. 1650–1737
Op zoek naar een zeldzaam stuk Nederlandse horologische geschiedenis. Zijn klokken belichamen de absolute overgangsperiode van de vroege Hollandse uurwerkkunst en tonen de hand van de Haarlemse meester-horologiemaker Jost ter Veen.
De Innovatie
Jost ter Veen (actief in de late 17e en vroege 18e eeuw) staat bekend om zijn cruciale bijdrage aan de evolutie van de Nederlandse wandklok. In een tijd waarin stof en vuil de vroege slingeruurwerken snel lieten stilvallen, ontwierp Ter Veen een even ingenieuze als esthetische oplossing: specifieke, gebogen zijornamenten.
Deze elementen gaven de klok niet alleen haar koninklijke allure, maar beschermden het kwetsbare aandrijfpunt van de slinger. Samen met de introductie van het overkappende dakje legde Ter Veen hiermee de directe blauwdruk voor wat later de iconische Friese stoelklok zou worden.
De tijdmeesters van Haarlem: Klokkenmakers Gerrit en Joost ter Veen (1650–1750)
Vlak na de revolutionaire uitvinding van het slingeruurwerk door Christiaan Huygens in 1656, grepen Haarlemse ambachtslieden hun kans. Onder hen bevond zich een gerespecteerde familie van meester-uurwerkmakers die generaties lang de toon zou zetten: de familie Ter Veen
Het verhaal van vader Gerrit en zoon Joost ter Veen schetst een fascinerend beeld van hoe een ambachtelijk familiebedrijf uitgroeide tot een technisch en esthetisch begrip in Haarlem en omstreken.
Gerrit ter Veen: De grondlegger van de familietraditie
Het fundament van het succes werd in de tweede helft van de zeventiende eeuw gelegd door Gerrit ter Veen. Destijds was het beroep van klokkenmaker strikt gereguleerd via het Haarlemse Sint-Elooisgilde (het smedengilde). Gerrit en Joost stonden als uurwerkmakers (fijn- en grofsmeden zeer vergelijkbare met de Londense gilden). Ingeschreven bij het Sint-Elooisgilde, maar voor de esthetische afwerking van hun topstukken — de beschilderde wijzerplaten — was er een directe kruisbestuiving met de kunstenaars van het Sint-Lucasgilde wie ingeschreven stond als meester, mocht een zelfstandige werkplaats openen en leerlingen opleiden.
Gerrit opereerde in een gouden overgangstijdperk. De onnauwkeurige klokken met een waag (foliot) maakten in snel tempo plaats voor de veel preciezere slingersystemen. Gerrit bewees een kundig vakman te zijn die deze nieuwe technologie snel meester werd. In zijn Haarlemse werkplaats leidde hij zijn zoon Joost op tot de volgende meester-uurwerkmaker.
Joost ter Veen: Innovatie
Toen Joost ter Veen (actief vanaf ca. 1680 tot 1728 ) het roer overnam, wist hij de reputatie van de familie naar nog grotere hoogten te stuwen. Joost stond in zijn tijd bekend als een absolute topambachtsman. Hij beperkte zich niet tot kamerklokken, maar waagde zich ook aan het grote werk: torenuurwerken.
Zijn absolute meesterwerk leverde hij af op 31 maart 1682. De Nederlands Hervormde Kerk van Bennebroek gaf Joost de eervolle opdracht om een groot, gesmeed ijzeren torenuurwerk te vervaardigen. Hij ontving hiervoor het destijds astronomische bedrag van 800 gulden en 17 stuivers. Dit uurwerk hield de inwoners van Bennebroek eeuwenlang op de hoogte van de juiste tijd, totdat het tijdens de Tweede Wereldoorlog helaas door de Duitse bezetter werd geroofd en omgesmolten.
Jost ter Veen blef actief tot 1728 in de Haarlemse klokkenmakerij.
De Technische Signatuur: Museale, vroege Stoelklokken
Klokken met de signatuur Gerrit ter Veen / Haerlem of Joost ter Veen zijn technisch te categoriseren als de absolute voorlopers van de Hollandse en Friese stoelklokken. Waar latere 18e-eeuwse modellen lichter en gestandaardiseerd werden, kenmerkt het vroege werk van de familie Ter Veen zich door een robuuste, ambachtelijke fijnmechanica en een specifieke esthetiek:
Constructie & Binnenwerk
- Zwaar messing uurwerk: In tegenstelling tot de latere, dunnere messing platen of ijzeren frames, gebruikten de Ter Veens massief gegoten, zwaar messing voor de platines en raderen.
- Getordeerde pilaren: De hoekpilaren die de platines van het uurwerkframe verbinden en overeind houden, zijn kunstig gedraaid en getordeerd (schroefvormig). Dit is een typisch esthetisch en constructief kenmerk van hoogwaardige, laat-17e-eeuwse uurwerken.
- Echappement: Het gaande werk is uitgerust met een vroege spillegang met korte slinger, gekoppeld aan een eendaags-gewichtssysteem via een sluitrad-slagwerk.
Wijzerplaat & Kastkenmerken
- Strakke, rechthoekige lay-out: De wijzerplaten zijn rechthoekig van vorm, zonder de latere halfronde toog (boog) aan de bovenzijde.
- Prachtig beschilderde wijzerplaten: Het front is voorzien van verfijnd, handgeschilderd polychroom schilderwerk, vaak gedecoreerd met vroege landschappen, bloemmotieven of allegorische figuren.
- Zware loden fretten: De klokkekast en de bovenzijde van de wijzerplaat zijn versierd met zware, gegoten loden fretten (fijn zaag- en gietwerk). Deze fretten zijn vaak verguld of beschilderd en dienen als decoratieve bekroning van de klok.
Een Levende Erfenis
De klokken van Gerrit en Joost ter Veen zijn zeldzame, tastbare herinneringen aan een tijd waarin klokken niet alleen gebruiksvoorwerpen waren, maar statussymbolen en technologische hoogstandjes. Deze specifieke combinatie – een zwaar messing spilleganguurwerk met getordeerde stijlen en een rechthoekig front met loden fretten – maakt een klok van de familie Ter Veen tot een museaal topstuk van de vroege Nederlandse horlogerie.
Onder detail van de schildering van de Gerrit ter Veen.
Boven: de klok toegeschreven aan Gerrit ter Veen
De klok van Jost of Joost Gerritsz ter Veen. Hoewel ongesigneerd heeft deze net als de bovenste klok alle kernmerken van een Ter Veen.
Onder: details van beide klokken.
Het bijzonder verfijnde schilderwerk van de klok van Gerrit ter Veen.
De uurwerken.
De uurwerken van Gerrit en Jost ter Veen hebben veel herkenbare overeenkomsten, beiden hebben een zwaar uitgevoerd messing frame met raderwerk. We laten de details van de beide wijzerplaten op de frontplaten zien. De verschillen: de smalle cijferring met kleine Romeinse cijfers en kleine minutenring links, de wijzers fijner gemaakt en minder uitbundig links, de gestilleerde bolletjes als halfuur markering links, de datumschijf onder links en het schilderwerk. De poychrome beschilderingen op een ijzeren ondergrond zijn vergelijkbaar met technieken van de Gotische uurwerken uit Zweden, Duitsland en Zwitserland. (Zulke klokken zijn wel ouder 1550-1600)
