Geschiedenis van Tijdmeting

De klok als spiegel van de samenleving

Als je wilt weten hoe een samenleving in elkaar steekt, hoef je alleen maar naar haar klokken te kijken. De techniek achter het raderwerk en de manier waarop kunstenaars klokken ontwerpen, vertellen precies hoe wij door de eeuwen heen dachten over macht, status en vrijheid.

Dit verhaal laat zich opsplitsen in vier grote stappen

Rechts: het oorspronkelijk torenuurwerk van Oosterwijtwerd Onder: De Martinitoren Groningen

1. De Middeleeuwen

In de middeleeuwen had niemand een klok in zijn zak. De tijd werd centraal geregeld vanuit de kerktoren.

De Techniek: Dit waren monumentale, smeedijzeren raderwerken. Ze werden aangedreven door zware vallende gewichten aan touwen. De regelaar van de tijd was de spillegang met foliot (een tikkend balkje met gewichtjes dat heen en weer zwaaide). Omdat dit systeem veel wrijving had, week de klok gerust een kwartier tot een half uur per dag af. Wijzers waren er vaak niet; de klok sloeg alleen op een bronzen bel.
De Samenleving: Dat kwartiertje afwijking maakte niemand uit. De klok was er niet om te haasten, maar om de hele gemeenschap tegelijk op te roepen voor het gebed of de oogst.
De Kunst: De klok was toen nog geen los kunstwerk, maar onderdeel van de kathedraal. De techniek bracht mensen samen in een rustig, gedeeld ritme.

2. De Renaissance en Barok

Tussen de 16e en 17e eeuw kromp de klok plotseling van de kerktoren naar de huiskamer.

De Techniek: De uitvinding van de stalen aandrijfveer (een opgewikkelde veer die langzaam ontrolt) maakte klokken draagbaar. De échte revolutie kwam in 1656, toen de Nederlander Christiaan Huygens het slingeruurwerk uitvond. Door de exacte natuurkundige wetten van een zwaaiende slinger liepen klokken opeens tot op de seconde nauwkeurig. De minuten en secondewijzer deden zijn intrede.
De Samenleving: Alleen de rijke elite kon dit betalen. De klok werd hét ultieme symbool van status en intelligentie. Wie een klok had, liet zien dat hij modern was en controle had over zijn leven. Tegelijkertijd zorgde de secondewijzer ervoor dat de mens de tijd begon op te knippen in kleine, exacte stukjes.

De Kunst: Klokken veranderden in adembenemende, gouden en zilveren meubelstukken. Ze kregen 'complicaties': extra raderwerken die de standen van de maan en planeten lieten zien. Het waren mini-universums in de huiskamer.

Rechts : fijn gegraveerde wijzerplaat, in de collectie wordt de lantaarnklok van William Young uit 1674 nader beschreven en gedocumenteerd.

3. De Industriële Revolutie

In de 19e eeuw moesten grote groepen arbeiders in fabrieken en reizigers voor de trein exact op hetzelfde moment synchroon lopen.

De Techniek: Om de klokken nóg betrouwbaarder en kleiner te maken (voor in de broekzak), werd de anker-echappement geperfectioneerd (het anker-vormige haakje dat het tikkende geluid maakt en heel weinig energie verliest). Daarnaast zorgde de uitvinding van de onrust en balansveer (een piepklein, heen en weer draaiend wieltje met een haardunne veer) ervoor dat horloges schokbestendig werden en in je zak pasten. Klokken werden vanaf toen massaal en goedkoop van gestanst metaal in fabrieken geproduceerd.
De Samenleving: Dit was het moment waarop onze moderne tijdstress begon. De spreuk "tijd is geld" werd geboren. De klok hing vanaf nu in de fabriekshal om arbeiders te controleren. Je werkte niet meer totdat je taak af was, je werkte totdat de klok zei dat je naar huis mocht. De klok veranderde van een mooi wonder in een strenge dictator.
De Kunst: De kunst verdween. Klokken moesten goedkoop, saai en vooral heel makkelijk afleesbaar zijn (denk aan de strakke stationsklokken). De vormgeving werd volledig ondergeschikt aan de functie: efficiëntie afdwingen.

4. De 20e en 21e eeuw

Vandaag de dag is de mechanische klok op de muur functioneel overbodig. In de jaren '70 verving het kwartsuurwerk (een elektronisch batterijklokje met een trillend kristal) al de mechanica, en nu staat de exacte tijd van de atoomklok op onze smartphones. We worden de hele dag door schermen opgejaagd.

De Samenleving: Omdat we altijd 'aan' staan, snakken we massaal naar rust en onthaasting. Echte luxe is tegenwoordig niet meer weten hoe laat het is, maar de vrijheid hebben om je eigen tijd in te delen.
De Kunst: Juist omdat de mechanische techniek niet meer nodig is om de tijd te meten, grijpen kunstenaars haar terug als pure kunst. Ze bouwen nu kinetische (bewegende) sculpturen waarin de mechanica juist weer reusachtig groot wordt gemaakt. Tandwielen van een meter breed draaien fluisterstil in de ruimte, of wijzers bewegen via slimme computertjes in een vloeibaar, ademend ritme.